Sobre as mázcaras e o entroido

En moitos lugares estanse a revitalizar as tradicións do entroido galego. Isto permítenos descubrir a súa beleza e grandiosidade. O entroido galego conta con tradicións e figuras propias e características. Na festa a participación comunitaria é unha clave relevante. Abunda a diversión, subvértense todo tipo de normas, é frecuente a sátira e a burla e o pobo mostra a súa creatividade.

Buscando información sobre o tema, atopei un blog interesante: o da Sociedade Galega de Antropoloxía, que está a investigar sobre esta festa, dando a coñecer a nosa cultura ao resto de España e tamén no exterior.

Na publicación EnComún podemos ler que o Entroido Ribeirao estará presente en Lisboa nun encontro sobre entroidos ancestrais de Europa.

En La Voz de Galicia do 1 de Febreiro de 2015 podemos observar a espectacularidade dalgunhas tradicións que seguen manténdose actualmente, como o Colgamento do Meco en Xinzo de Limia.

Manter as tradicións e a cultura propia ten ademais un valor económico: no sur de Ourense, a hostelería obtén importantes beneficios durante estas datas grazas á chegada de visitantes.

Os felos de Maceda foron considerados por primeira vez este ano como entroido de Interese Turístico Galego.

Todas as imaxes foron extraídas de La Voz de Galicia.

Ademais, este ano, tivemos oportunidade de ver ao alumnado de Bacharelato mentres botaba unhas carreiriñas perseguido e tisnado polo oso de Salcedo e os seus criados. Aí vos deixo un vídeo.

Entroido

Para celebrar o Entroido o alumnado de 1º de ESO elaborou o compadre con roupas vellas, xornais, medias, cartón... Colocámolo na entrada do centro o día dos Compadres (xoves 5 de Febreiro). Bautizámolo co nome de Xan.

Para o xoves de Comadres fixemos o mesmo coa comadre, á que lle puxemos o nome de Carmucha. Os dous quedaban agardando para iren ás festas. Esperamos que as disfruten coma todos vós.

Ademais, o alumnado de 1º de ESO, fixo traballos sobre os entroidos tradicionais. En 3º de ESO, traballamos a caricatura literaria sobre personaxes de actualidade.

Frases feitas e refráns sobre o tempo.

XANEIRO:

- Xaneiro que non enche o regueiro, non é colleiteiro.
- Xaneiro xeadeiro.
- Xaneiro xeadeiro, febreiro porraqueiro, marzo espanadeiro, abril augas mil.
- En xaneiro planta o teu alleiro.
- Xaneiro porraqueiro, nin boa meda nin (bo) palleiro.
- Xaneiro heloso, febreiro febroso, marzo airoso, abril chuviñoso, maio pardo, San Xoán claro, Santa Marina clariño, agosto arder, setembro beber.
- En xaneiro, sete lobos  no carreiro.
- O lobo en xaneiro, sete e sete no carreiro; en abril, cátame no cubil; en maio, xa son bon gaio; en Santa Mariña, cátame pola cabritiña; en Santos, xa mato o toro nos campos (Christian, Vilardomato).
- San Amaro verdadeiro é o 15 de xaneiro (Adriana, Monforte).
- O 1 de xaneiro, o salto dun carneiro.
- No xaneiro, sete e sete no carreiro.
- Se no xaneiro canta a ra, no maio xa calará.
- San Antonio verdadeiro o 17 de xaneiro e a súa festa lle fan o 13 de San Xoán.
- Se queres ter bo alleiro, bótao no mes de xaneiro.
- En xaneiro, as verzas saben a carneiro, en maio darllas ao criado e en outono, volven ao mesmo dono.
- En xaneiro sube ao outeiro; se ves verdear, ponte a chorar; se ves blanqear, ponte a cantar.
- En xaneiro, torretiñas de pan a medrar.

FEBREIRO:

- A xeada de febreiro, mata a vaca e mailo leiro.
- Febreiro frebas dá; se non as deu xa as dará.
- Febreiro, frebas dá; se non a deu xa as dará, ou no principio ou no final.
- En febreiro, cada chouta seu regueiro.
- Febreiriño corto, cos seus vinteoito; se tivese máis catro, non quedaría can nin gato, nin rato no burato, nin cornas ao carneiro, nin orellas ao pigureiro (Adriana).
- Vaite febreiro, cos teus días vinteoito, que se duraras máis catro, non quedaba can nin gato (Fabio).
- Febreiriño corto, cos seus días vinteoito; se duraras máis catro, non quedaba can nin gato, nin hastas ao carneiro, nin orellas ao pigureiro (meu, Sarria).
- En febreiro, entra o sol en calquera regueiro.
- No febreiro, se ves verdegar, súbete ao alto, e ponte a chorar e, se ves negrear, ponte a cantar.
- En febreiro, soniño de carneiro; en marzo, soniño no brazo.

MARZO:

- Cando o marzo maiea, maio marcea.
- Marzo ventoso, abril chuviñoso.
- Se en marzo oes tronar, prepara as cubas e mais o lagar.
- Marzo airoso, abril chuviñoso, sacan a maio florido e fermoso.
- Se o cuco non vén entre marzo e abril, o cuco morreu ou non quere vir (Miriam López).
- Marzo marcial, cara de lobo, cara de can.
- Marzo espigarzo.
- Marzo marzán, pola maña cara de rosa, pola tarde cara de can.
- O sol de marzo mata a dama no palacio, o sol de abril mata ao porco no cubil, e o de maio mátao no pasto (meu, Sarria).
- Marzo marzoco, treboadas e raiolas; a marzo gabo cando non retorce o rabo (Eva, Terra Chá)
- Cando marzo retorce o rabo, non deixa ovella nin pastor sano (Eva, Terra Chá)


ABRIL:

- Abril, augas mil.
- Augas de abril, caben todas nun barril.
- Abril augas mil, caben todas na boca dun barril.
- En abril, espigas mil (Alicia, Becerreá).
- O sol de abril mata a porca no cubil.
- O abril frío e mollado enche o cileiro e farta o gado.
- En abril, augas mil, e que non salian do seu carril.
- Abril frío e fornos quentes, alegría pos meus dentes (Eva).
- Abril sempre será ruín ao entrar ou ao salir.

MAIO:

- Maio paio, San Xoán claro, valen máis cós bois e o carro.
- Detrás de maio vén San Xoán e despois Santa Mariña.
- Maio sen ballós é como home sen collós.
- Auga en maio, pan todo o ano.
- En maio, aínda a vella queima o tallo.
- Maio pardo, San Xoán claro, valen máis que  mula e o carro.
- Maio pardo e San Xoán claro en Santa Mariña dan o resultado.
- No maio, a vella queima o saio.
- Ata o corenta de maio, non quites o saio.
- Días de maio, días de amargura; inda non amanece, xa é noite escura (refírese á longura dos días que os fai penosos para o que traballa duro).
- En maio, de sono caio, xa coa maiola, xa co traballo (Eva, Terra Chá)

XUÑO (SAN XOÁN):

- Mes de San Xoán, mes de fogueiras, sardiñas e pan.
- San Xoán claro, vale máis cás mulas e o carro.
- En San Xoán, anda o cabalo ruán no pan (Alicia, Becerreá).
- A auga de San Xoán, leva o viño e non dá pan.
- No San Xoán, a sardiña molla o pan.
- Por San Xoán saca as patacas e recolle o pan (Lucía Glez., Quiroga).
- En San Xoán tanto queixo coma pan.

XULLO:

- Cando Santiago é normal, pouca auga na fonte e menos no manantial.
- Cando o Santiago non mexa, Santa Ana levanta a saia (se non chove o día de Santiago, chove ao día seguinte; meu, Sarria).

AGOSTO:

- No mes de agosto, tosto.
- A chuvia no mes de agosto non é auga, é mel e mosto.
- Agosto, frío no rostro.
- A lama de agosto bota ao home a pedir.
- A lama de agosto e o vento de abril, Deus nos libre dil (Teresa).
- En agosto secan os montes e en setembro as fontes.

SETEMBRO:

- As castañas, en agosto arder e en setembro beber.
- Setembro froiteiro, ledo e festeiro (Christian , Vilardomato).
- San Miguel das uvas maduras, moito me tardas, pouco me duras.
- San Miguel das uvas maduras, tarde vés e pouco duras.
- Choiva outoneira por San Mateo, a primeira. Vendima feita e palleiro cerrado, fóra criado (Lucía Glez.).

OUTUBRO

- Ano de moitos ourizos, non prepares o canizo (Lucía Glez.).
- Por San Froilán, mete a rella e terás pan (Lucía Glez.).

NOVEMBRO:

- De Santos a Navidades, inverno de verdade.
- Polo San Martiño, saca ao porco do camiño (meu; alude ao costume de botar os porcos pacer fóra no bo tempo. Logo métense na corte para cebalos).
- Polo San Martiño, mata o porquiño.
- En Santos, neve nos campos.
- Dos Santos ao Nadal, bo é chover e mesmo nevar (Christian).
- Polo San Martiño, mátase o porquiño.
- Por Santos, neve nos altos.
- Polo día de Santos, neve nos campos.
- No mes de Santos, neve nos campos.
- Por San Martiño, acaba a sementeira, barra o teu viño (Lucía Glez.).

DECEMBRO:

- En decembro, fume na lareira e auga na lameira (Christian, Vilardomato, Ribas de Sil).
- O mes de Navidad, non plantes horto nin vaias ao horto nin capes porco.
- Non esperes para Nadal o que non recolliches en maio.

Redaccións dos alumnos sobre tradicións relacionadas coa chegada da primavera

A actividade consistía en buscar información sobre tradicións de celebración da chegada da primavera en distintos lugares do mundo. Eu atopei unha sobre Romanía: o martisor (e comprobei que Claudia, a nosa alumna romanesa, a coñecía). Entre as dos alumnos escollín dúas: 

1. A chegada da primavera en Suíza 

En Suíza, a primavera comeza, como no resto de hemisferio norte, o 21 de marzo e remata o 21 de xuño, cando chega o verán.

Durante esta estación os días van alongándose, o sol sae cada día un pouco antes, e ponse un pouco despois, sendo a noite máis curta e o día máis longo.

A primavera identifícase coa vida, co sol, co aire, coa cor e flores multicolores.

En Zurich, Suíza, a primavera comeza oficialmente co tradicional festival de "Secheseläuten", que se celebra normalmente o terceiro domingo e luns do mes de abril. Esta palabra significa "badaladas ás seis" e con elas os artesáns sinalaban a fin da xornada laboral.

A festa comeza o domingo co desfile polas rúas duns dous mil nenos vestidos con traxes tradicionais e históricos de Suíza, e o luns desfilan as asociacións de gremios e, ao remate, queiman un boneco de trapo en forma de boneco de neve chamado "Böögg", e que leva a cabeza chea de petardos. A queima faise ás seis da tarde, cando repican as campás da catedral. Isto significa a fin do inverno.

Crese que canto antes estale a cabeza do boneco, máis longo e caloroso será o verán.

Imaxe extraída de Flickr: CC - BY - NC - ND (tö)

                   David González Armesto, 3º ESO

2. Festival de primavera en Xapón

Tódolos anos, coa chegada da primavera, ocorre un dos eventos máis agardados no Xapón: a floración das cerdeiras.

As cerdeiras, "sakura" en xaponés, pasan a maior parte do ano como unha árbore simple con follas verdes. No inverno pérdenas, mais coa chegada da primavera cóbrense de fermosas flores. Nelas ven os xaponeses a esperanza, a renovación, a alegría, da que se contaxian as persoas.

Aproveitando o pouco tempo que dura este agasallo, os xaponeses celebran o seu festival de "hanami" (hana significa "flor" e -mi "ver") e reúnense coas familias a amizades para comer á sombra das cerdeiras e, compartindo a comida que todos aportan, celebran a vida. De feito as cerdeiras representan na sociedade xaponesa o efémero da vida humana, xa que as súas flores duran unha ou dúas semanas.

A antigüidade do hanami reflectiuse na arte xaponesa, e xa aparece mencionado en "Kojiki" (712), unha das primeiras obras de literatura. Na poesía da era "Heian" (794-1185), aparecen as cerdeiras como un símbolo da delicadeza da natureza e do ser humano.

 Imaxe extraída da Wikipedia: dominio público.

                   Sabela Durán Cano, 3º ESO

Tradicións relacionadas coa celebración da primavera

O curso pasado comezamos a investigar sobre a tradición dos maios en Galicia e realizamos por primeira vez no centro un maio, coa colaboración do Seminario de Tecnoloxía, entre os alumnos de 1º ESO e 4º ESO PDC e o profesorado de Lingua Galega. A cousa estivo animada: fíxose un maio figurativo con materiais recollidos no entorno que quedou bastante ben;  recitáronse cantigas dos maios (coa participación do alumnado de 1º e 3º de ESO) e asemade realizáronse outras actividades para conmemorar o Día das Letras Galegas (como lecturas de textos teatrais do autor homenaxeado, Roberto Vidal Bolaño, realizadas polo alumnado dos diferentes cursos). Para amenizar o acto, incluíronse tamén audicións de música galega, separando as distintas partes da actuación dos alumnos.

No presente curso, o alumnado de 3º de ESO buscou información sobre outras tradicións europeas ou mundiais de celebración da chegada da primavera e iso permitiunos coñecer, á parte dos maios, tradicións doutros pobos que teñen que ver cos ciclos de renovación da vida e dos froitos que se dan en diferentes lugares e que contan con orixes moi antigas.

Os estudosos falan de que estas tradicións, con diferentes festas e ritos, se remontan á Prehistoria e tamén teñen relación co mundo grecorromano (culto a Ceres, Demeter, maia...).

Clodio González Pérez divide estas celebracións en agrarias e lúdicas ou festivas.

Entre as primeiras están algunhas como a de alumear o pan (que tiña por finalidade propiciar unha boa colleita), ou as enramadas (nas Rías Baixas hai a tradición de colocar ramos de xesta nas portas das casas o 1º de maio para afastar os malos espíritos; nos Ancares póñenllas ás vacas nos cornos e noutros lugares engalanan os barcos para propiciar un bo traballo).

Entre as segundas están os arcos de flores, os ramos de flores ou a árbore do maio (os mozos rouban unha árbore e colócana nunha praza, adórnana con flores e danzan arredor dela; a tradición ten relación coas cucañas que se fan en Castela; os mozos agatuñan pola árbore para obter a recompensa) e tamén os maios.

En canto aos tipos de maios, tradicionalmente falábase de dous: os humanos (un grupo de mozos cubertos de plantas e flores case por completo percorren as rúas cantando os maios; está vivo por ex. en Vilafranca do Bierzo) e os figurativos. Recentemente engadiuse outro tipo: os maios artísticos (reproducen escenas relacionadas coa vida cotiá do noso pobo con detalle e grande elaboración).

O noso será un maio figurativo, de forma cónica, feito cunha armazón de madeira e canas e rematado nunha cruz.

Finalmente, este ano empregamos no maio materiais como bugallos (Mari, a traballadora do bar e nai dun alumno, de San Clodio, díxonos que lles chamaban cantarolas, polo ruído que facían ao tiralas ao chan xogando, a modo de canicas; Xulia, alumna de 2º ESO recolleu algúns e tróuxoos), pampillos (as flores amarelas que se ven na 1ª foto), margaridas silvestres, fiúncho (=fiollo), fabacas, xestas, queiroas e piornos, rosas e calas. Na súa elaboración participou alumnado de 2º ESO e de 3º de PDC.

Recitamos poemas como O maio  de Manuel Curros Enríquez e algún outro máis.

                                   Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Flickr upload bot)

23 de Marzo: Día Mundial da Meteoroloxía.

Este efeméride creouse para conmemorar  o nacemento da OMM (Organización Meteorolóxica Mundial) coa sinatura do convenio por parte dos seus primeiros trinta membros. Arestora conta con 185 membros. A súa finalidade é a cooperación internacional en servizos e observacións meteorolóxicas, para promover o intercambio rápido da información meteorolóxica e para publicar estatísticas.

Preocupados polo cambio climático, pretenden axudar a previr as catástrofes naturais relacionadas coa meteoroloxía. Así mesmo, o Día Meteorolóxico Mundial quere chamar a atención acerca dos efectos da contaminación no clima, insistindo na necesidade de tomar algún tipo de medidas.

Neste día, queremos lembrar a sabedoría popular que mostra como traballar a terra de acordo co tempo. Queremos agraderlle a Teresa ternos proporcionado esta información, recollida en Muxa-Piñeiro (Lugo).

A esfenda e a demouca é en febreiro, 

bótanse as patacas en marzo raioleiro

e seméntase tamén trigo marceiro.

Bótase o millo da xente por abril,

cando o cuco saíu do cubil;

en maio longo estará sachado il.

Polos días grandes de San Xoán

cóllese a nabiña e o lume novo fan,

mércanse as fouciñas para segar o pan.

No mes da sega o sol pica moi duro;

cando se sega o pan, o trigo está maduro;

mes de moito traballo e moito apuro [...]

O de setembro é o mes de San Miguel;

para apañar as patacas non hai mes coma el;

é tempo de ver se os trobos teñen mel.

No outono hai que ir ao San Froilán;

mozos, homes, vellos e nenos, todos van

e voltan de présa para outonar o pan.

Polo San Martiño o porco non ha de berrar,

o capón no poleiro non ha de cantar;

fanse regos nos prados para regar.

O tempo de Nadal é frío ventureiro

se temos leña no unlleiro;

chegarán os reises á entrada de xaneiro.

                                  Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Bluemoose)

Coplas de entroido I.

O 28 de Febreiro houbo no instituto actividades de entroido. Bailaron os rapaces; os bailes e coreografías foron variados e vistosos. Recitaron coplas de entroido e contaron un conto (alumnado de 3º de ESO). Tamén houbo concurso de disfraces.
Degustamos doces destas datas que elaboraron as nais do alumnado de 4º de ESO.
Velaí unha das coplas, feita por Sandra, Andrea, Judith, Brenda e Sabela, de 3º.

Carnaval, carnavaliño,

hai festa no muíño;

veñen todos, ata o gato,

para pasar un bo rato.

Que vén o carnaval, 

todos queren cantar;

coas mans na cabeza, 

corremos a bailar.

Os disfraces son moi grandes,

son máis grandes ca os Andes,

de cores e deslumbrantes,

non coma os que había antes.

Vestirme de piruleta,

de zombie ou de chaqueta;

como imos gozar

neste máxico carnaval.

Vístete do que queiras,

como se vas de quenlla;

o que conta é saltar,

e un bo rato pasar.

Xogos para os nenos,

que ben o pasaremos,

comendo a merenda;

a ver quen acaba de primeira.

Poñemos antefaces,

con bonitos disfraces.

Doeranos a barriguiña

de comer tanta filloíña.

No carnaval hai flores

para comer na cea.

Non podemos parar,

que moi boas están.

Os nenos no carnaval,

divírtense que dá gusto.

O único motivo que hai

é que andan ao lusco fusco.

Tomade un pouco de fariña,

para facer unha orelliña.

Quero que chegue o carnaval,

para facer un gran festival.

Velaí a bandexa de doces realizada por 4º e outros postres tradicionais do Entroido.

Entroido no IES de Quiroga.

A orixe deste termo é o latín INTROITUM ("entrada"). Tamén recibe o nome de Carnaval, do latín CARNE VALE ("adeus a carne"). O mesmo sentido teñen as Carnestolendas.
Trátase, xa que logo, dunha festa popular de benvida á primavera e despedida do inverno e é unha época de carne en varios sentidos..., antes do período de abstinencia da Coresma, que comeza no día do mércores de cinza.
As orixes desta celebración que se estende por toda Europa son ancestrais e trátase dunha celebración de orixes pagás que logo incorporou elementos cristiáns.
O entroido caracterízase por ser unha festa popular onde todos participan, onde se rompen barreiras entre clases sociais, o mundo ponse ao revés, pódese cambiar de identidade, de sexo, desaparecen os prexuíxos e distincións... é tempo de excesos e de xolda. Pódese comer e beber ao límite, rirse do máis sagrado ou facer cousas que non se farían habitualmente, ás veces amparándose no anonimato que proporcionan as máscaras.
As celebracións comezaban co domingo fareleiro. Mozos e mozas corrían o entroido perseguíndose e manchándose con borralla (cinsa), farelos (casca do gran que se separa da fariña) ou fariña. Tamén se chama domingo borrallento ou das trapalladas.
Seguía os xoves de compadres: as mozas fan bonecos que representan homes e tratan de queimalos, mentres os mozos tentan roubárllelos.
Domingo corredoiro ou olleiro: lánzanse formigas e fariña (Laza) ou olas (Xinzo). O xogo consiste en pasar olas duns a outros. O que a deixe caer ten que pagar unha rolda de viño para todos.
Xoves de comadres: os homes fan bonecos que representan mulleres. Elas tentan roubalos.
Domingo de entroido: festa coa a familia e entroido (abunda a carne de porco: cachola, lacón, dente, soá, chourizos, grelos... e de sobremesa filloas, orellas e outros doces).
Martes de entroido: comida coa familia, celebración dos "testamentos" (coplas nas que se recollían os acontecementos destacados do ano) e enterro ou queima do entroido. Isto significa que rematou o carnaval.
Mércores de cinza: en moitas vilas celébrase o enterro da sardiña.
Os disfraces de carnaval foron dende sempre moi variados no mundo rural. Estes caracterizábanse por ser feitos con medios modestos, utilizando elementos que atopaban no propio entorno, pero moi creativos. Era frecuente que os homes se vestisen de mulleres e ó revés, que fosen vestidos de curas ou de monxas, ou simplemente poñían a roupa do revés para simbolizar a inversión do carnaval. Usaban roupas vellas, palla ou pólas de árbores, sombreiros de palla, cornos e peles de animais... A cara pintábana con sarrio ou, simplemente cubríana cunhas medias de muller.
Xunto a estas máscaras sinxelas perviven aínda hoxe disfraces máis ricos e vistosos. Os máis coñecidos son: os peliqueiros de Laza, os cigarróns de Verín, as pantallas de Xinzo de Limia, os xenerais do Ulla, os boteiros e foliós de Viana do Bolo, as pitas de Eiroás en Ourense, os merdeiros en Vigo, o oso de Salceda en Póboa do Brollón, os volantes de chantada, os vergalleiros de Sarreaus.
O entroido invítanos a gozar do espertar da vida despois do inverno (a hibernación do oso) celebrándoo coa familia e os colegas en fraternidade e boa compañía.
En Quiroga, como noutras zonas do sur de Lugo, recuperouse a tradición de facer os compadres e as comadres.

27 de Febreiro en Quiroga.

Os quirogueses mostran a súa creatividade enchendo a rúa principal de compadres e de comadres, ante o asombro dos viandantes que veñen á feira.