Léxico sobre a configuración do terreo

Tense escrito moito sobre os valores paisaxísticos de Galicia; a paisaxe sempre tivo protagonismo na poesía galega a través do tempo. Tamén as relacións entre o home e a paisaxe (por ex. nos grandes mestres U. Novoneyra e Manuel Mª). A paisaxe é variada, como xa dicía no século XIX Francisco Añón no seu himno "A Galicia". A galega é unha paisaxe verde e chea de vida, como pintou Rosalía, destacando o contraste coa negativa visión da paisaxe castelá (no poema "Castellanos de Castilla" de cantares Gallegos). Medramos nunha paisaxe e ela forma parte de nós. A paisaxe implicará uns modos de vida peculiares en cada caso. Manter a harmonía e o equilibrio entre humanidade e paisaxe é un dos maiores retos do mundo actual.Un paso relevante para apreciala é coñecela.

Fixándonos nestes autores e nalgúns máis da nosa literatura imos destacar unha lista de palabras que nomean elementos que configuran o noso medio e poñerémolos por orde alfabética para unha consulta máis doada.

aba (=ladeira) parte lateral dun monte
acantilado costa con terreo abrupto con moita pendente.
areal praia
arroio corrente de auga procedente da choiva
atol illa coralina en forma de anel
baía/badía enseada entrada do mar na costa máis pequena ca o golfo.
bancal terreo en escalóns para reter a terra e evitar a erosión (por ex. nos viñedos; socalco)
beiramar costa, ribeira; zona próxima ao mar.
braña terreo lamacento onde nace auga
cabo parte saínte da costa, que penetra no mar.
canón val profundo escavado por un curso de auga
cantil acantilado
caverna espenuca, gruta, cova cavidade profunda na terra ou nunha rocha
cavorco gabia ou escavación profunda producida pola auga das arroiadas
chaira terreo  extenso chan; palnicie.
con rocha na beira do mar
congostra camiño fondo entre paredes; corga
cordal conxunto de montañas; serra
corga congostra
croio (coio) pedra redonda erosionada; seixo
costa ribeira do mar; terreo con desnivel, costento, costaneiro.
cume/cumio parte máis elevada do monte; curuto
cunca (ou conca) terreo polo que discorre un río
delta terreo onde se acumula a terra na desembocadura dun río.
desfiladeiro paso estreito entre montañas; gorxa.
devesa bosque con árbores autóctonas e pasto.
encoro depósito que se forma no curso dun río e que pode ser natural ou artificial; presa.
engroba gorxa, desfiladeiro
esgrevio dise do terreo moi irregular, accidentado.
esteiro zona da costa onde desemboca un río que queda cuberta pola preamar.
farallón penedo na beira do mar
fervenza caida de auga desde unha altura considerable; cadoiro, salto.
fonte manancial, lugar onde nace auga.
foz desembocadura dun río
fraga devesa, bosque con árbores autóctonas.
furna cova na beira do mar
gándara terreo con vexetación de monte baixo
golfo gran porción de mar que entra na terra entre dous cabos.
gorxa desfiladeiro
illa terra rodeada por todos lados de mar
insua illa no medio do río
itsmo faixa estreita que, a través do mar, une dúas partes de terra con máis superficie.
ladeira aba ou faldra da montaña; parte lateral.
lameiro prado húmido
laxe pedra en láminas; lastra; emprégase para pavimentar o solo.
lomba pequena elevación do terreo
lousa pedra de pizarra; emprégase para cubrir os tellados
outeiro pequena elevación do terreo
pena pedra grande e dura; penedo.
penedo pedra grande e dura de grandes dimensións.
península terra rodeada de mar e unida a outra por unha parte estreita
planicie chaira
regato curso de auga pequeno
ría o mar penetra na terra
rigueiro pequeno regato
río corrente de auga de máis dimensión
rocha pedra grande
seixo pedra redonda e dura; croio
serra cordal, cordilleira; conxunto de montañas
socalco bancal; terreo de cultivo disposto en banzos.
souto terreo de castiñeiros
touza monte con toxos, xestas...
val terreo situado a altitude baixa, plano.
valiña val pequeno
vao lugar dun río por onde se pode atravesar a pé
veiga terreo fértil a carón dun río

Póñovos dúas fotos: na primeira vense os socalcos típicos dos viñedos da Ribeira sacra. Na segunda vese unha fervenza, frecuente na abrupta paisaxe que temos.

Imaxe extraída de Wikipedia: CC - BY - SA (Luimipi~glwiki)

Imaxe extraída de Wikipedia: CC - BY - SA (Lmbuga)

Imos comprobar canto deste léxico aparece no poema de Francisco Añón.


Por ex. menciona veigas, prados, ríos e rías, fontes, arboredas, "pinares", o cume do Pindo ( onde sitúa aos persoeiros ilustres de Galicia), penedos, petoutos, devesas, soutos, regueiros, mariñas, montes.

No de Rosalía "Castellanos de Castilla" aparecen: secos fillos do deserto, as penas duras, pezoñosas charcas, ardente suelo, campos frescos,"llanura", fontiñas, ríos murmuradeiros, Mediante metáforas e antíteses expresa a súa valoración oposta das dúas paisaxes.

Déixovos un vídeo da rapeira Aid onde aparece unha versión deste poema de Rosalía xunto con outros.

Sobre Manuel Mª e as Letras Galegas 2016

En xullo de 2015 a Real Academia Galega deu a coñecer quen ía ser o protagonista do Día das Letras Galegas no ano 2016.

 Nos xornais, todos eran a felicitarse pola elección de Manuel Mª, en contraste co sucedido o ano anterior (foi o nomeamento máis polémico que lembro). Isto pode verse en artigos de Sermos Galiza como o seguinte.

Creo que, en xeral, a xente respecta a este autor, coñece máis a súa obra e admíraa, grazas en parte a que moitos textos foron popularizados ao contar con versións musicais. 

Os que tivemos a sorte de coñecer o autor en vida sabemos que foi unha persoa afable, sinxela, pero tamén enérxica na defensa das súa ideas e coherente nas súas actuacións. É un home do pobo e que lle fala ao pobo, cunha linguaxe natural, simple e directa ás veces, mais noutras ocasións con linguaxe máis traballada e con notables acertos expresivos.

Un aspecto a salientar é o de ser un autor moi prolífico. Destaca sobre todo como poeta e cultivou as diferentes tendencias da poesía galega de posguerra: Escola da tebra, poesía paisaxística, poesía social e tamén poesía amorosa. Tamén escribiu varias obras teatrais.
Pertence á Xeración das Festas Minervais ou Xeración de 1950, caracterizada polos seguintes trazos:
- trátase de autores nacidos entre 1930 e 1940, polo que non viviron a guerra de maneira directa.
- participaron nos certames literarios da Universidade de Santiago chamados Festas Minervais.
- teñen formación universitaria e manifestan o seu compromiso político nacionalista uníndose a partidos políticos de esquerdas.
- mostran un forte compromiso coa lingua e manteñen unha práctica monolingüe en galego.

Algúns dos seus textos son xa emblemáticos como o adicado á "Terra Chá" (no que tenta captar a esencia da paisaxe da súa terra natal), que reproducimos:

 A Terra Chá somentes é:
un pobo aquí e outro acolá,
mil arbres, monte raso,
un ceo chumbo e tráxico
no que andan as aves a voar.
O resto é soedá.
(recentemente cantado por Uxía)

ou outro cantado por Fuxan os ventos: "Non canta na chá ninguén"

Para Manuel Mª é moi importante Galicia, e a súa esencia é o idioma, como afirma no poema "A Fala". A fala é "a chave coa que abrimos o mundo", algo máxico que nos permite entendelo e descifralo. A fala mostra quen somos realmente, retrátanos fielmente; nela conflúen o pasado, o presente e o futuro: o ronsel que deixaremos no mundo cando nos vaiamos. É un fermoso poema, aparentemente sinxelo, mais profundo, co que moitos nos sentimos identificados.

Podedes ler o texto e escoitar a versión de Roi Casal en Son de poetas ou no vídeo.

Estes días (maio) tamén saíu en Sermos Galiza un vídeo, en que alumnos de escolas de Nova Zelandia recitan este poema. Non diredes que non chegou lonxe! Só un pouquiño máis alá de Pedrafita!!!

Máis literatura popular

    A insistencia no interese que presenta a literatura popular e o feito de recollela volveu dar froito na interesante cantiga que aportou Rubén López Rodríguez, de 1º de ESO. A fonte foi súa avoa, Josefa López Martínez, de 72 anos, de Santa Cruz.

   Trátase dun parrafeo, unha cantiga dialogada entre dous mozos que pretenden. Presenta algunhas formas dialectais (andais, gastais, sois, pareceis, tu, algua) e algún castelanismo (calaveras, válganos Dios, clavei) e vulgarismo (pa, pos, salú).

   Velaí vos vai:

Un domingo pola tarde

cosendo estaba Carmiña,

sentada na aira ao sol

e cantando a Maruxiña.

Por detrás dela estaba

un rapaz que lle dicía:

- Estás contenta, Carmiña?

Pos Dios nos dea alegría!

- Válganos Dios, Manolo,

que a fe me metiches medo,

que co susto que levei

clavei a agulla nun dedo!

- Pois non te asustes, Carmiña,

que eso ben o sabes tu,

que ó meu lado non pereces

mentres Dios me dea salú.

- Quen se fía dos rapaces

que sodes o quinto demo

que pa engañar as mozas

pareceis anxiños do ceo.

- ( E vós ) andais apretadiñas,

pareceis (uns) parafusos,

e o que sois as rapazas...

sodes un fato de bruxas!

- E vós como as gastais,

porque sois (uns) calaveras

porque o ganao non vos chega

pa(ra) andar en borracheras.

- Tes unha lengua, Carmiña,

que a fe che chega pa sete.

Cando me viches borracho

pa dicir o que dixeche?

- O día 2 de febreiro,

polo día de San Blas

que me pediches un bico

e algua cousiña máis.

- Non cho pedín por borracho

nin por cousa parecida;

pedincho para saber

se algún cariño me tiñas!

(Imaxe extraída de taringa.net)

"Penélope" de Díaz Castro

Este é o poema máis coñecido do autor. Trátase dunha magnífica composición, unha das máis fermosas sobre Galicia. 

O autor, Xosé Mª Díaz Castro, pertence á Xeración do 36. Polo tanto tocoulle vivir as duras circunstancias da guerra. Insírese na corrente humanística e clasicista iniciada por Aquilino Iglesia Alvariño (autor do primeiro libro de poesía publicado na posguerra, Cómaros verdes, 1947). O xénero literario é poesía lírica, xa que fala de emocións e sentimentos do poeta. En canto á temática, mestura paisaxismo e poesía social.

O título alude ao mito de Penélope, esposa de Ulises, quen, segundo conta a Odisea de Homero, agarda o retorno do seu home tecendo de día e destecendo de noite. Igualmente, Galicia espera pacientemente ver cumpridos os seus soños, pero o pouco que adianta é frustrado por un novo atraso.

O poema reflicte o carácter incerto e vacilante da historia da Galicia moderna (no século XIX pérdese a harmonía do Antigo Réxime sen haber unha solución de recambio; no comezo do XX, pese a algúns cambios, non se produce unha transformación económica e social profunda. Isto tivo como consecuencia directa a emigración).

O tema central é a esperanza constantemente frustrada de Galicia ou a frustración histórica da sociedade galega. Como temas secundarios aparecen os seguintes: a esperanza, a intrahistoria, a emigración.

A esperanza móstrase pouco dinámica ("se espreguiza") e é un elemento da intrahistoria, é dicir, do vivir cotián e milenario do pobo ("aran os bois e chove", "sabas de mil anos"); o inmobilismo que sucede a cada va esperanza parece consubstancial a ese vivir intrahistórico ("a tea dos teus soños non se move"). Entroncada tamén con ela está a emigración ("un bruar de navíos moi lonxanos"). A esperanza do regreso dos emigrantes semella afastada no espazo e no tempo ("traguerán os camiños algún día/a xente que levaron").

Polo que respecta á linguaxe,

a) no nivel fónico, o autor emprega o recurso do fonosimbolismo. Repite os fonemas vocálicos posteriores (o aberto e o pechado): "a tea dos teus sonos non se move" (verso 2)

"desorballando os prados coma sono" (verso 13). Así indica indica a escuridade anímica e visual. Tamén repite o fonema vocálico posterior /u/ no verso 15: "enterrando suco a suco o outono" para aludir a grisenta estación outoniza asociándoa a un estado de ánimo depresivo.

A métrica é lixeiramante irregular: o poema ten versos hendecasílabos, agás o 4º que é heptasílabo. A rima é consoante abrazada cada catro versos.

b) no nivel gramatical, o poema comeza cunha elipse verbal, repetida nos versos 1 e 16:"Un paso adiante i outro atrás, Galiza". Así céntrase a atención nos dous polos deste movemento pendular e no suxeito que a realiza, suprimíndose a forma verbal da acción. Deste xeito suxírese a inmobilidade.

O movemento pendular tradúcese gramaticalmente no uso de estruturas binarias:"un paso adiante i outro atrás", "suco vai, suco ven".

Hai tamén paralelismo entre dous versos referidos á frustración das ilusións: "i a tea dos teus sonos non se move", "a espranza nos teus ollos se espreguiza".

c) no nivel léxico-semántico, o campo semántico dominante é o da vida rural: aran, bois, suco, camiños, prados ...

Os topónimos indican o espazo concreto: Galiza, Parga, Pastoriza ... Os fenómenos naturais complementan esa asociación semántica: chuva, chove, desorballando ...

Como recursos deste nivel hai metáforas: os "pasos" son saltos cualitativos na evolución social; "a tea dos sonos" equivale ó conxunto das aspiracións de Galiza. A emigración está suxerida pola metonimia "bruar de navíos". O lento transcorrer do tempo non se ve alterado polos constantes "pasos" adiante e atrás que se anulan.

Tamén aparecen prosopopeas que humanizan a natureza e a Deus, únicas forzas nas que parece confiar o poeta: "a esperanza se espreguiza", os camiños "traerán a xente" ..., "o outono vaise enterrando".

d) no nivel pragmático, o emisor está fóra do texto, é omnisciente, pois domina de maneira panorámica a xeografía de Galicia e tamén as súas interioridades anímicas. O único receptor directo é Galicia, a quen se dirixen as dúas primeiras estrofas e é tamén o personaxe do poema.

A estrutura é circular pois o poema abre e pecha coas mesmas palabras. A estrutura interna réxese por un movemento pendular que non significa avance, nin sequera permanencia, senón atraso.

O poema foi unha chamada de atención para espertar as conciencias dos seus coetáneos sobre a Galicia real. Eles entendérono e sentíronse identificados con el. De aí o seu éxito.

A información deste comentario está tirada na súa maioría do libro Comentário de textos literários, de varios autores, Ed. Alhena, Madrid, 1986.

Unha das versións musicadas do texto podedes vela aquí:

Flores ventureiras.

Aproveitei a tarde en Quiroga para pasear á beira do río e coller unha presa de flores ventureiras. Estas inzaban o campo da ribeira enchéndoo de cores e recendos. Os primachorros (tamén chamados ben me quer, biloreta, ponmerendas ou margarida dos prados) semellaban un manto florido; os panqueixos (cáncere ou cancro) desprendían un suave e agradable recendo; as humildes violetas florecían en ramos e os xacintos salvaxes medraban entre as árbores.

Isto tróuxome á lembranza o coñecido poema de Antón Avilés de Taramancos, "Ter unha casa en Chachauí"

                                  XACINTO SILVESTRE. (Imaxe tomada en A Seara, Cedrón)

PANQUEIXO. Imaxe extraída da Wikipedia: dominio público.

PRIMACHORRO. Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY (Rotatebot)

Aí vos van uns anacos de poemas de Uxío Novoneyra, especialista da nosa poesía paisaxística.

PRIMACHORROS brancos!

panqueixo e amargueixos!

argana polos barrancos!

Folla podre nos reprexos!

...

NADA está lonxe.

Os campaíños das 

uces

cobren os montes

de furruxe.

UCES. Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Bdk)

23 de Marzo: Día Mundial da Meteoroloxía.

Este efeméride creouse para conmemorar  o nacemento da OMM (Organización Meteorolóxica Mundial) coa sinatura do convenio por parte dos seus primeiros trinta membros. Arestora conta con 185 membros. A súa finalidade é a cooperación internacional en servizos e observacións meteorolóxicas, para promover o intercambio rápido da información meteorolóxica e para publicar estatísticas.

Preocupados polo cambio climático, pretenden axudar a previr as catástrofes naturais relacionadas coa meteoroloxía. Así mesmo, o Día Meteorolóxico Mundial quere chamar a atención acerca dos efectos da contaminación no clima, insistindo na necesidade de tomar algún tipo de medidas.

Neste día, queremos lembrar a sabedoría popular que mostra como traballar a terra de acordo co tempo. Queremos agraderlle a Teresa ternos proporcionado esta información, recollida en Muxa-Piñeiro (Lugo).

A esfenda e a demouca é en febreiro, 

bótanse as patacas en marzo raioleiro

e seméntase tamén trigo marceiro.

Bótase o millo da xente por abril,

cando o cuco saíu do cubil;

en maio longo estará sachado il.

Polos días grandes de San Xoán

cóllese a nabiña e o lume novo fan,

mércanse as fouciñas para segar o pan.

No mes da sega o sol pica moi duro;

cando se sega o pan, o trigo está maduro;

mes de moito traballo e moito apuro [...]

O de setembro é o mes de San Miguel;

para apañar as patacas non hai mes coma el;

é tempo de ver se os trobos teñen mel.

No outono hai que ir ao San Froilán;

mozos, homes, vellos e nenos, todos van

e voltan de présa para outonar o pan.

Polo San Martiño o porco non ha de berrar,

o capón no poleiro non ha de cantar;

fanse regos nos prados para regar.

O tempo de Nadal é frío ventureiro

se temos leña no unlleiro;

chegarán os reises á entrada de xaneiro.

                                  Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Bluemoose)

Coplas de entroido I.

O 28 de Febreiro houbo no instituto actividades de entroido. Bailaron os rapaces; os bailes e coreografías foron variados e vistosos. Recitaron coplas de entroido e contaron un conto (alumnado de 3º de ESO). Tamén houbo concurso de disfraces.
Degustamos doces destas datas que elaboraron as nais do alumnado de 4º de ESO.
Velaí unha das coplas, feita por Sandra, Andrea, Judith, Brenda e Sabela, de 3º.

Carnaval, carnavaliño,

hai festa no muíño;

veñen todos, ata o gato,

para pasar un bo rato.

Que vén o carnaval, 

todos queren cantar;

coas mans na cabeza, 

corremos a bailar.

Os disfraces son moi grandes,

son máis grandes ca os Andes,

de cores e deslumbrantes,

non coma os que había antes.

Vestirme de piruleta,

de zombie ou de chaqueta;

como imos gozar

neste máxico carnaval.

Vístete do que queiras,

como se vas de quenlla;

o que conta é saltar,

e un bo rato pasar.

Xogos para os nenos,

que ben o pasaremos,

comendo a merenda;

a ver quen acaba de primeira.

Poñemos antefaces,

con bonitos disfraces.

Doeranos a barriguiña

de comer tanta filloíña.

No carnaval hai flores

para comer na cea.

Non podemos parar,

que moi boas están.

Os nenos no carnaval,

divírtense que dá gusto.

O único motivo que hai

é que andan ao lusco fusco.

Tomade un pouco de fariña,

para facer unha orelliña.

Quero que chegue o carnaval,

para facer un gran festival.

Velaí a bandexa de doces realizada por 4º e outros postres tradicionais do Entroido.

Poemas de amor

Aquí vos quedan un par de poemas de amor  para celebrar este día:

Regreso ao teu corpo

no que me afundo

para esquecelo todo.

Afondo en ti,

xa me levas

no claro día dos teus ollos.

Mergúllome no mel

da túa herba e dos teus

labios.

Sinto un río

de bolboretas lenes

enchendo as miñas veas

mar arriba a desbordarme.

Xulio L. Valcárcel

antollouseme un  tostador de pan

quero un obxeto que nos recorde

que vaia amarelando con nós

como a natacha e collo rebandas do pan de onte

que me dixo miña avoa que se fai así

e téñoche as tostas listas para cando te ergas

¿e se te vas

ou mercas un coche?

e se te vas ou mercas un coche

eu sigo facendo as tostas todas as mañáns

e énchoas de bicos e de natacha

e pégoas nos retrovisores 

fíxenllo unha vez ao cura por berrarme

porque eu era así de baixiña e non chegaba á auga bendita

e pagounas ca nai de meu pai e meu pai ofreceulle unhas ostias ó cura

e botáronnos da igrexa de toda

se te vas ou mercas un coche

mellor leva contigo o tostador do pan.

María Lado

Se vos gustaron estes poemas, tedes máis no taboleiro de Dinamización Lingüística no corredor do primeiro andar. E non esquezades recitarllos a alguén!