Ampliando o noso vocabulario

Nestas datas son tempos da caída da folla, de paisaxes outonais de enorme beleza e con esta desculpa imos tratar o tema dos nomes das árbores e arbustos en galego, para contibuírmos ao coñecemento do medio que nos rodea. En todos os cursos e en todas as etapas podemos ir dando pasiños para dominar mellor o léxico da nosa lingua. Nesta época do ano obsérvanse aínda con claridade os distintos tipo de folla, o carácter de árbore perenne ou caduca, só con prestarmos un pouco de atención ao que temos ao noso arredor.

Vou poñer por orde alfabética os nomes das árbores e arbustos máis correntes en Galicia coa correspondente definición. Vou evitar no posible o exceso de termos científicos e incluír algúns datos que nos poden servir para identificalos dun xeito doado. Tamén colgarei algunhas fotos.

abeleira árbore que ten como froito as abelás, célebre por saír nas cantigas de amigo chamadas bailadas.
abruñeiro árbore da familia das rosáceas que ten como froito o abruño, unha especie de ameixa brava.
acacia árbore que florece en primavera, ten flores en acios de cor amarela que logo dan unhas sementes nunha especie de vaíña. É invasora. Moi vistosa nas beiras do Sil. Tamén hai a chamada falsa acacia, que ten flores brancas en acio e follas compostas redondeadas,
aciñeira árbore parecida ao carballo.
acivro arbusto con follas espiñentas e froitos vermellos en forma de baia, antigamente empregado como adorno por Nadal, actualmente é unha especie protexida,
ameixeira árbore da familia das rosáceas que ten como froito a ameixa.
amieiro ou ameneiro árbore que medra nas beiras dos ríos ou outros lugares húmidos.
bevereira árbore semellante á figueira que produce béveras.
bido, bidueiro árbore cadicufolia con casca de cor branca e follas triangulares. Antigamente a súa madeira empregábase para facer paus de zoco e hogano aínda se emprega para afumar e curar os queixos de San Simón en Vilalba.
buxo arbusto do xénero Buxus , de follas perennes, flores sen corola e froitos nunhs cápsula. Emprégase en sebes de xardíns. Medra lentamente e a madeira é moi dura polo que se emprga para facer instrumentos musicais. Na fraseoloxía está presente en frases como "estar san coma un buxo": estar forte, robusto.
capudre árbore característica da alta montaña. As follas parécense ás do freixo e bota unhas vistosas baias vermellas.
castiñeiro árbore de gran porte que produce castañas e madeira. Esta emprégase para facer mobles.
carballo árbore de folla caduca moi abondosa en Galicia. Produce landras e dela faise leña para quentarse no inverno ou secar os chourizos.
carqueixa arbusto de flores amarelas que medra nos montes. Empregábase para estrume dos animais.
caxigo carballo novo.
cerdeira árbore da familia das rosáceas que produce as cereixas.
chopo árbore de madeira branca e branda. Medra en lugares húmidos, crece con rapidez. Tamén chamado lamigueiro, olmo ou ulmeiro.
ciroleira árbore da familia das ros´ceas. produce as cirolas.
codeso arbusto de pouca altura, con flores amarelas.
concheiro Tamén chamado nogueira. produce os conchos ou noces. É de folla caduca.
érbedo ou erbedeiro medra en montes e produce os érbedos. Estes empréganse para elaborar licores e doces ou como comida dos paxaros.
escambrón arbusto espiñento da familia das rosáceas, con copa arredondada  e densa, flores brancas e froitos en baga de cor vermella. Tamen chamado estripeiro.
espiño arbusto ou árbore que se atopa nos lindeiros ou prados, con flores brancas que florecen en primavera e picos no talo. Tamén chamado espiño albar.
estripeiro escambrón.
faia árbore da familia das fagáceas, da que quedan poucas en Galicia, haina en Quiroga. É caducifolia, con casca grosa de cor gris e follas verde cinsento.
fatoeiro árbore da familia das rosáceas. ten como froito o fatón.
figueira árbore con toros retortos e grandes raíces- produce os figos.
freixo árbore que se emprega para madeira. Recoñécese polas súas follas compostas e as inflorescencias en forma de acio.
guindeira árbore da familia das rosáceas, cuxo froito é a guinda.
lamigueiro Outro nome é chopo.
laranxeira árbore con flores brancas moi recendentes que produce as laranxas.
limoeiro árbore que ten como froito o limón.
loureiro árbore de follas perennes, brillantes e verdes que se usan como condimento nalgúns pratos.
maceira árbore da familia das rosáceas que ten como froito a mazá.
marmeleiro árbore da familia das rosáceas que ten como froito o marmelo. En outono recóllese o seu froito para facer doce de marmelo.
melocotoeiro Tamén recibe o nome de pexegueiro. É unha  árbore froiteira que florece en primavera e produce o melotón.
mimosa árbore da familia das mimosáceas.
nespereiro árbore da familia das rosáceas. Ten como froito a néspera.
nogueira árbore caducifolia de bastante porte. Produce noces  tamén madeira.
oliveira árbore presente en Galicia en zonas como Quiroga, ten como froito a oliva, da que se extrae aceite.
pereira árbore rosácea que ten como froito a pera.
pexegueiro árbore de pouco porte, con flores rosadas que florecen en primavera. ten como froito o pexego.
piorno arbusto de pouca altura, con flores brancas que florecen en primavera.
piñeiro árbore perenne con follas en forma de agulla. O piñeiro manso produce piñóns, O bravo só madeira.
plataneiro árbore con bastante porte e con follas de gran tamaño. Emprégase para dar sombra en xardíns.
pradairo árbore con inflorescencias parecidas ás do freixo; as follas parécense ás do plataneiro. medra preto dos ríos.
queiroga arbusto de flores rosadas que medra nos montes, por ex, no Courel, florece en primavera.
rebolo carballo novo. Unha devesa de rebolos é unha reboleira.
sabugueiro árbore de pouco porte, con talos ocos, flores brancas que florecen por San Xoán e que logo dan uns froitos de cor viño en acios. Pódense comer en marmelada.
salgueiro árbore da familia das salicáceas. Emprégase para facer leña ou varas para os fréxeles.
sanguiño árbore ou arbusto de casca vermella. Cítao Curros no seu poema "Nouturnio".
sobreira árbore da que se extrae a cortiza, empregada para facer tapóns ou para outros usos.
teixo árbore conífera, produce unhas baias negras velenosas, famoso por ser empregado polos galegos no monte Medulio para matarse e non entregarse aos romanos.
tilleira árbore da que se extrae tila, fanse infusións coas súas follas e flores.
toxo arbusto de flores marelas moi característico de Galicia. Empregábase para estrume dos animais, para facer esterco.
ulmeiro árbore chamada tamén amieiro, ameneiro, lamigueiro.
uz arbusto de flores brancas que medra nas ladeiras das montañas. Os toros de uz empregábanos antigamente os xamoneiros que compraban xamóns polas casas para furar o xamón e comprobar que non estaba perdido.
vimbieiro ou vimieiro ou bieiteiro arbusto caducifolio da familia das salicáceas con ramas alongadas e flexibles, amarelas e follas lanceoladas. Dá o vime ou vimbio, empregado para facer mobles ou cestos (castelán mimbre).
xenebreiro árbore que prodece un froito en forma de baga do que se fai a xenebra. Tamén chamado cimbro.
xesta arbusto de flores amarelas e semente en vaíña, empregado para facer leña, por ex. para roxar o forno do pan cando se coce.
xilbarbeira arbusto de follas triangulares. espiñentas que bota unhas baias de cor vermella. Antigamente empregábano os varrendeiros para facer vasoiras.

De roteiro literario por Quiroga

Con motivo das Letras Galegas adicadas a Manuel María, organizouse no centro un roteiro literario por Quiroga, á parte da charla que veu dar ao centro Xosé Estévez, vello amigo do chairego. Con estas actividades divulgouse a especial relación que tivo o autor con este municipio, as relacións persoais que el cultivou, os lugares que visitou e que motivaron o nacemento dalgúns poemas. Ao longo do roteiro visitamos eses lugares e fixemos diversas paradas para recitar os versos de Sonetos ao val de Quiroga, reeditados este ano con ilustracións feitas por rapaces dos centros educativos do concello.
A verdade é que foi moi emotivo participar cos rapaces, coñecer lugares cotiáns para eles, desfrutar da natureza, descubrir aspectos que descoñeciamos despois de anos traballando no centro. Eles portáronse moi ben e perderon os medos a recitar en público. O itinerario foi longo e un pouco fatigoso, pero mereceu a pena! Demos unha boa volta á contorna como podedes observar no mapa!

Despois dunha explicación das profesoras sobre Manuel Mª (Eva e Bea), a súa obra e a súa relación con Quiroga, na entrada do centro, o roteiro comezou coa visita guiada á igrexa de San Clodio, unha curiosa edificación da que primeiro observamos o exterior, no que destaca a súa ábsida do séc. XII, e o material empregado: pedra da zona cunha cor escura, vermella ("pedra cabaleira" tamén usada na igrexa de Montefurado). Logo vimos os restos do mosteiro medieval, nos que destaca a torre. Despois vimos o interior da igrexa.
O mosteiro parece ser que fora incendiado durante a guerra contra os franceses. No seu curioso pórtico renacentista hai unha pedra no lintel desprazada do seu lugar por mor do terremoto de Lisboa de 1755.
Logo albiscamos ao lonxe o pazo do Batanero e escoitamos anécdotas sobre esa familia. Recitamos poemas á beira do Sil (e vimos fabas lobas nas hortas).
Volvemos a Quiroga e escoitamos a explicación sobre algúns edificios relevantes da vila onde viviron diversos escritores: Pura Vázquez e Eduardo Moreiras. Algúns alumnos recitaron poemas na praza da vila. Seguimos andando por Quiroga e paramos onde en tempos houbo unha taberna frecuentada por Manuel Mª. Recitamos poemas. Vimos laranxeiras e limoeiros. e carteis curiosos ("BENENO").
Seguimos andando cara á Ermida, por medio de árbores e viñedos con paradas para recitarmos poemas.

Imaxes tomadas na Ermida

Na Ermida visitamos a igrexa e admiramos a arquitectura popular. Recitamos poemas. Vimos o esqueleto das pampórnigas, un pouco tristes, así espidiñas! Faláronnos do crismón. Pasamos máis aldeas, con vacas, abellas, paraxes senlleiras a carón do río xunto á Veiguiña, onde vivira Á. Fole.
Vimos algunhas casas singulares, outrora casas grandes pero en xeral descoidadas e bastante abandonadas, cerres de leiras con somieres, ventás curiosamente tapiadas, unha fonte potable, unha sebe de buxos na beira da estrada, un souto e a rentes del vacas e becerros pacendo tranquilamente.

Imaxes da Igrexa de San Clodio e restos do mosteiro medieval, pórtico renacentista

Comemos na Rodela, sentados na herba, acompañados por un can que non nos deixou en todo o roteiro. Alí están a impoñente casa da ferrería, un edificio de pedra con balcóns de ferro, algunhas edificacións tradicionais en non moi bo estado de conservación e algunha completamente derruída. Dan conta dun pasado mellor cando houbo na zona o auxe das ferrerías (chegou a haber sete na zona).

 Casa da Veiguiña 

Mostras de arquitectura popular

Pola tarde encamiñámonos a Hospital, que tamén mostra grandeza e decadencia nas súas edificacións. Recitamos poemas na praza da igrexa. A familia de Manuel Mª servira aos donos da Torre Penela, casa señorial da zona.

Imaxes tomadas no interior da igrexa de Hospital

Visitamos a igrexa e explicáronnos a súa importancia e feitos curiosos como que nela se armaban cabaleiros ou  a súa importancia no Camiño de Santiago.
Finalmente fomos ao castelo de Novais, e para chegar alí andamos un camiño bastante duro, moi irregular, con pedras e con marcas de rodeiras de carros marcadas na pedra. Alí admiramos a restauración que fixo o pai de Adrián dunha casa ao pé do castelo (e o coidado xardín), a torre do castelo e as impresionantes vistas desde alí dos montes e do val.

Logo visitamos o túnel de Montefurado e. finalmente Bendilló, onde nos levaron a unha almazara e nos explicaron o proceso de fabricación tradicional do aceite.

Recitamos poemas sen parar e o alumnado completou un cuestionario sobre aspectos que lles explicaron ao longo do percorrido. Foi un día completiño!

Manualidades de Nadal

Este ano para celebrarmos o Nadal organizamos un taller de manualidades. En 4º de ESO fixemos adornos decorando bólas para a árbore de Nadal e tamén decoración de frascos de distintas maneiras e botellas con motivos invernais. Foron manualidades sinxelas que calquera pode realizar e con custos baixos, mais que permiten entreterse e tamén adestrar a creatividade. Tamén permiten relaxarse e facer algo xuntos.

Velaí unha mostra dos resultados:

Excursión a León

Como actividade da 2ª avaliación organizada polo Seminario de relixión, levamos a cabo unha viaxe a León coa participación de todo o alumnado da materia do instituto. Visitamos a catedral, Cáritas e o Museo diocesano.

De primeiras, produciunos impresión o frío que ía en León, en contraste co tempo que quedaba en Quiroga. Demos un pequeno paseo a pé para irmos á catedral, onde fixemos unha visita coa axuda dunha audioguía. O día non era moi claro para podermos apreciar a beleza das vidreiras da catedral. Con todo parecéronnos impresionantes. A audioguía explicaba con claridade ao comezo, pero logo liábaste algo coas capelas laterais. Pareceunos moi interesante a explicación sobre o retablo do altar da catedral e tamén sobre os arranxos feitos no século XIX que impediron que a catedral se derrubase.

Cando saímos, fixemos algunhas fotos para recordar a viaxe.

Imaxe cedida por Lucía Fierro

Logo agardamos un pouco pola persoa que ía conducirnos ao roupeiro de Cáritas. Unha vez alí, explicáronnos como funcionaba e o labor que facían os voluntarios. Todo estaba colocado como nun comercio, organizado por idade, sexo, roupa de verán ou inverno...etc, Os usuarios podían levar o que precisasen, por un prezo simbólico (deixaron de dar roupa gratis ao comprobar que algunha xente tiraba no contedor o que non lle gustaba), pero cun límite (creo que seis prendas e cada certo tempo).

Logo fomos a outro local de Cáritas, un edificio antigo bastante próximo á catedral. Alí un voluntario de Cáritas explicounos o labor que facía a organización en prol da xente pobre, que non se limita a solucionar necesidades económicas inmediatas soamente, senón tamén a compañar a moitas persoas que na actualidade están excluídas socialmente. 

Logo fomos comer e pasar un tempo de lecer nun centro comercial. E pola tarde visitamos o museo.

O aproveitamento da actividade non foi unha marabilla, pois xa non había tan boa disposición como á mañá. Coas explicacións dunha guía, aprendemos sobre diversos aspectos da arte e a representación das Virxes, sobre os restos dunha catedral románica anterior á gótica actual, sobre unha pía en que se facía bautismo por inmersión  ou sobre outras curiosidades como un órgano do século XVI ou un armario mudéxar e tamén algúns códices moi antigos, un deles con notas musicais sen pentagramas e que aínda non foron descifradas.

Colgo algunhas fotos máis do que vimos nesta viaxe.

Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (davidjimenezllanes)

Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (GobLiN 86)

Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (GobLiN 86)

Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (GobLiN 86)

Viaxe de fin de curso a cabo Udra

O día 19 de xuño foi a derradeira viaxe deste curso do alumnado de Quiroga. Creo que os participantes volveron satisfeitos en xeral e tamén con ganas de descansar.

Despois de darmos algunha volta de máis no bus, rematamos chegando ao lugar previsto: o museo Massó cara ás 12 do mediodía. Alí explicáronnos como nacera a antiga fábrica de conservas no século XIX (primeiro nun vídeo e logo coa explicación dunha guía) e como fora desenvolvéndose e aumentando as súas instalacións, ata ser das máis importantes de Europa. Faláronnos de que a fábrica fora pioneira en moitos aspectos (por ex. nos dereitos dos traballadores ou no traballo en cadea) e tivera unha extraordinaria importancia para a poboación local (por ex. tiña un economato e tamén gardería). Máis tarde veu a súa decadencia e o peche. Cedeu terreos para a edificación dunha praza pública e fíxose o museo, aproveitando a curiosidade dun membro da familia, que gardaba interesantes obxectos relacionados co mundo da navegación marítima.

Exterior do Museo Massó en Bueu. Imaxe extraída de Museos de Galicia.

Na exposición víanse máquinas usadas para cocer ou esterilizar as conservas, fotos antigas que amosaban ringleiras de mulleres facéndoas, ou homes facendo as latas. Unha sala estaba dedicada á caza da balea, que en tempos tivo unha importancia extraordinaria. Nela víanse arpóns e ferramentas para despezar as baleas (algúns parecidos a fouces e outros como enormes coitelas cun longo mango), botas con tacos por baixo para non esvarar cando se traballaba ou obxectos feitos con partes da baleas, como as "ballenas" dos paraugas ou as partes duras empregadas para fabricar corsés. Tamén había ósos da columna (unha especie de "soá").

Unha das salas interiores do Museo Massó. Imaxe extraída de Museos de Galicia.

Tamén puidemos ver, nun alpendre anexo, unha lancha xeiteira, feita por carpinteiros de ribeira. Parece ser que é unha peza de grande valor por quedar só dúas mostras na Península; a outra está en Barcelona. Este tipo de embarcación desapareceu pola dificultade de acoplarlle un motor, pois a forma da proa e da popa é semellante. Con ela pescábase mediante a técnica chamada o xeito. Tamén conservan no mesmo cobertizo un bote polbeiro, de tamaño bastante máis reducido. Ao saírmos do museo visitamos a praza feita en antigos terreos de Massó e o peirao, onde tamén hai unha mostra de embarcacións tradicionais como a dorna. Nos fondos puidemos albiscar unha que outra estrela de mar así como pequenas crías de peixes.

Dorna portando nasas. Imaxe extraída de Wikipedia. CC - BY - SA (Elisardojm)

Unha vez rematada a visita, fomos visitar o mercado (onde vimos diversos tipos de peixes e oímos as explicacións dunha amable peixeira) e o que queda dunha antiga carpintería de ribeira. Malia ter sido declarada Ben de Interese Comunitario (agárdase que a recuperen e acondicionen), atópase en bastante mal estado, co teito a piques de derrubarse e con lixo ciscado por todas partes.
 Logo, agardamos polo autobús para irmos comer á praia da Mourisca. O sol quentaba ben e algúns impacientábanse e foron estrearse pisando a area da praia.

Praia da Mourisca (Bueu). Imaxe extraída de turgalicia.

Finalmente, veu o autobús e comemos no "chiringuito" da praia. Tamén puidemos darnos un baño e abastecernos de bebidas para a camiñata da tarde por cabo Udra. Estivemos moi ben acompañados en todo momento por varios monitores que nos foron explicando a riqueza natural e paisaxística deste lugar pertencente ao Parque Natural Marítimo Terrestre das Illas Atlánticas. O sol pegaba forte en todo momento e había poucas sombras onde gorecerse. Camiñamos por sendeiros entre silvas, fentos, toxos cubertos de barbas de raposo (planta parasita que non fai a fotosíntese porque outra a fai por ela) ou cabrinfollos e tremedeiras, ás veces esvarando nas areas polas costas abaixo. Por iso agradecemos chegar á Aula da natureza para tomarmos un respiro.

Aula da Natureza en cabo Udra. Imaxe extraída da páxina do Concello de Bueu.

Vista desde cabo Udra. Imaxe extraída da páxina do Concello de Bueu.

No percorrido por esta fermosa paisaxe descubrimos que este espazo era usado antigamente para o pastoreo de cabras e ovellas ou para recoller batume (estrume) para as cortes. Desde nenos as xentes viñan co gando a este monte comunal; traían o gando dos veciños e facían quendas para coidalo. Para resgardarse do mal tempo, construían no monte "chozos"(na aula da natureza aparecían como chouzos), aproveitando as enormes pedras graníticas que hai nel. Ás veces mesmo durmían no monte por non pasar o traballo de andar moita distancia co gando (para evitar o desgaste que suporía para el o desprazamento). Tamén empregaban herbas do propio monte para curalo. Por ex. o trobisco, contra a diarrea (parece ser que llo ataban á res ao rabo e iso cortáballa).

O regreso ao autobús foi menos accidentado, por unha pista que permite o paso de vehículos desde a aula da natureza ata o Esqueiro, con máis sombra, aínda que botamos de menos os bosques do interior. Aquí case todo era eucalipto, e só de vez en cando atopabamos algún carballo ou castiñeiro.

Polas  beiras había pampillos e falamos das alfombras do corpus, que tamén son tradición en Bueu.

Volvemos outro pouco á praia para refrescarnos da calor e irmos en mellores condicións para a viaxe de volta.

Á parte das interesantes explicacións recibidas e a atención dos guías durante a viaxe, puidemos ver a privilexiada flora das Rías Baixas con plantas como as buganvillias, a pasionaria (ou flor dos cravos da paixón de Cristo) que medraba mesmo entre silveiras ou a flor chamada ave do paraíso, nalgún xardín particular.

Pasionaria. Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY (Thehero)

Ave do paraíso. Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Poco a poco)

Buganvilla. IMaxe extraída da Wikipedia: CC - BY (BotMultichillT)

Cabrifollo. Imaxe extraída da Wikipedia: CC - BY - SA (Quibik)

Barbas de raposo. Imaxe extraída da WikiPedia: CC - BY - SA (Retama)

Do bou non nos falaron, pero ao lembrárllelo si coñecían o trabalinguas, que algúns  rapaces aprenderon:

Se vou a Bueu nun bou, vou;
se non vou nun bou, non vou.