Actualidade sobre o galego

Vou mostravos uns enlaces interesantes con novas sobre o galego onde contrasta vivamente o enfoque que se dá ao tema.
 Un fala da RAG (Praza pública: "A RAG alerta..."), que dá a voz de alarma sobre o que está a pasar co galego actualmente, mentres que o outro é un artigo de opinión de Román Rodríguez , Conselleiro de Educación e cultura (La voz de Galicia: "Unha sociedade sen problemas lingüísticos"), que di que todo vai de marabilla.
Ledes e sacades conclusións, Así analizades criticamente a prensa.
Hoxe sae unha entrevista a Rosario Álvarez en La Voz de Galicia. Moi moi interesante!

Rosario Álvarez de visita en Quiroga: 2ª charla A ponte relacionada co galego

O pasado venres día 16 de febreiro tivemos a honra de recibirmos no  noso Instituto a ilustre profesora da USC  Rosario Álvarez Blanco. Despois dunha breve presentación de Ramón, o director, ela presentou a exposición titulada "O patrimonio lingüístico.¿De quen é a lingua?"

Para isto comezou por plantexarnos unha serie de preguntas para a reflexión. Por ex. De quen é a lingua? Que significa ser dono dunha lingua?

Habería, segundo a investigadora, varias posibles respostas. Se dicimos que a lingua é de todos, iso levaríanos a outras preguntas, como Quen ten responsabilidade sobre ela? Se é un ben colectivo, quen o coida? Pois pode pasar que ao ser de todos, ninguén se responsabilice dela. É dicir, isto implica que temos respecto á lingua dereitos e tamén deberes.

Este compromiso coa lingua veno demostrando a USC dende hai bastantes anos coa recolleita do galego vivo (dixo que hai 50 anos que está a recollerse este inmenso patrimonio e continuamente están aparecendo cousas novas). Así, mencionou as gravacións realizadas por toda Galicia (en 167 puntos do dominio lingüístico de fala galega), as investigacións sobre eses materiais que desembocaron no Atlas Lingüístico de Galicia, no que ela traballou.

 Actualmente segue a traballar sobre o tema do léxico no proxecto dirixido desde Santiago de Compostela e realizado en colaboración con universidades de Portugal e Brasil chamado Tesouro do léxico patrimonial do galego e do portugués. Por certo, agradézolle que mencionase que a miña tese de licenciatura sobre a fala de Sarria está recollida no Tesouro. E tamén que no seu día me axudase a revisar as transcricións das gravacións cando o realicei.

Este proxecto lévano a cabo especialistas, mais tamén nos animou a profesora a que contribuamos a amplialo coas nosas aportacións, como fixeron xa noutros centros de ensino. Indicounos unha serie de páxinas web onde se dan instrucións para a recollida sobre diversos temas relacionados coa nosa realidade. Por ex. xa se fixeron dentro do Plan Proxecta traballos de recollida de nomes de plantas (poden verse en fitofaladoiro. eu). Normalmente os nomes deses traballos conteñen o posesivo, por tratar sobre algo noso, que forma parte do acervo cultural da xente dun lugar.

Despois de recoller o léxico, faise o estudo (o da billarda é seu): elabóranse uns mapas que nos permiten ver as diferentes palabras para un concepto e a súa distribución xeográfica. Así observamos no mapa das denominacións da billarda que hai os seguintes nomes: billar, billarda ou billa. Estúdase a orixe desas denominacións. Neste caso ten relación co francés billarde, "baston". Obsérvase que hai denominacións que están en expansión, mentres outras ocupan un pequeno espazo e recúan, e plantéxanse hipóteses, que haberá que comprobar.

A denominación estornela, que ten raíz semellante a estorniño, viría do francés estournelle e chegaría ata Galicia a través dos monxes cistercienses. Ten que ver co ruído que fai ao golpear o pau pequeno co grande. Denominacións con menos extensión son univa ou anivá, e tamén lipe, do italiano lipa.

Tamén nos amosou o mapa dialectal dos nomes do paporroibo, con paporrubio como forma máis extendida, e outras como paifoco ou pisco. Neste caso a maior extensión das primeras débese á súa transparencia, pois permiten identificar con claridade o paxaro. Fronte a elas teñen menos extensión paifoco ("aparvado", "que carece de malicia e non é quen de defenderse de nada") ou pisco, que coincide co nome que ten en portugués.

Outro mapa que explicou foi o de dorna, a embarcación tradicional máis emblemática das Rías Baixas, cuxo nome viría dunha orixe descoñecida, prerromana, probablemente céltica. Facendo a comparación con outras linguas, descobren que en español existe a palabra dornajo, que é unha especie de "maseira", e en portugués dorna significa "recipiente, tina". Curiosamente, en Vilardevós unha dorna é un "recipiente para pisar uvas".

Finalmente, concluíu falando da enorme riqueza do patrimonio lingüístico galego, un tesouro para recoller e conservar. Como de costume, coa súa enerxía e entusiasmo, contaxiounos a todos da curiosidade e o pracer de ampliarmos os nosos coñecementos.

Foi unha marabilla tela entre nós despois de tantos anos!

En relación coa expresión de "ser dono dunha lingua" vou incluír o que dicía Á. Cunqueiro ao respecto:mil primaveras máis. Nomear as cousas é posuílas, facelas túas, achegalas afectivamente, nomear o teu mundo, o que coñeces de primeira man; é algo emocionante e que che dá vida. Gardemos palabras como tesouros e compartámolas para facer posible un futuro esperanzador para a nosa lingua.

Charlas de A Ponte no centro

Dende a Universidade de Santiago levan xa varios anos promovendo un achegamento entre a universidade e os centros de ensino por medio destas charlas. Este curso decidimos solicitalas  e houbo a sorte de que nos concederon dúas.

 A primeira celebrouse o pasado luns pola tarde. A ponente foi a profesora María Álvarez de la Granja, quen disertou sobre as frases feitas e a súa relación coa nosa idiosincrasia:"Cal ti es, así me dis", era o título da súa charla, dirixida ao alumnado de Bacharelato do centro.

Axudándose de proxeccións, foi explicando a diferenza entre frases feitas, refráns e fórmulas. Puxo exemplos dunhas e outras, intercalou vídeos  como o de Xesús Ferro Ruibal e o "Ben falado" e outro das autoras do dicionario de frases feitas e refráns de Xerais, do que tamén nos pasou un exemplar para botarlle unha ollada. Ao final,  demostrou o que viña a ser a súa tese fundamental: as frases e ditos expresan a maneira de ser nosa xenuina e auténtica.

A maioría das frases feitas que aparecían como exemplos eran bastante coñecidas, mais chamáronme a atención algunhas como Levar a alguén nas cadeliñas dos ollos ou a que comentaba no vídeo Ferro Ruibal de Ir coidarlle os pitos ao cura. A 1ª indica o gran aprecio que un ten por unha persoa; a segunda é sinónimo de morrer e explícase pola maneira en que están organizados os núcleos de poboación en Galicia, arredor da reitoral e a Igrexa.

Tamén destacou a autora que hai coincidencia en varias linguas nalgúns casos, como nas frases feitas en que aparecen palabras como man ou outras partes do corpo: botar unha man, ter de man, ou na man ou non pés has semellar a quen es... Iso débese á pertenza desas linguas a un territorio con características culturais comúns.

En xeral, a charla resultoulle ao alumnado entretida e interesante, polo que están expectantes agardando a próxima, prevista para o 16 de febreiro.

Póñovos un enlace á páxina súa no ILG

Isidro Novo, in memoriam

Hoxe vinme golpeada pola sorpresa da morte do escritor  lugués Isidro Novo. Iso levoume a pensar en que estamos no mundo de prestado. Hai poucos días inda recibín un correo del (18 de xaneiro) con motivo de enviarlle unha palabra para a sección que el tiña na AELG de Palabras con memoria. Xa lle mandara bastantes con anterioridade e sempre me respondía axiña agradecendo as aportacións. Iso lévame a pensar que imos vellos cando pensamos que temos que gardar a memoria do que fomos, do que dixeron nosos pais (moitas veces fago por lembrar o que eles xa non poden lembrar, tristemente!). Hai uns anos convidárao a vir ao noso centro, e o alumnado lera e fixera ilustracións dos seus contos de "Carne de can". A mellor foi a de O areal dos ollomaos, feita por Marta, alumna de 4º de ESO, que logo fixo o bacharelato de artes. Lembro os seus enérxicos recitados de poemas propios, a súa vitalidade.

A última vez que o vin foi nas Xornadas de Literatura Oral en Lugo. Saudoume e vino coma sempre. Nelas interveu, como en anos anteriores, para presentar os ponentes e tamén para falar de Palabras con memoria, satisfeito porque o número recollido xa era considerable e non deixaba de medrar.

Este curso leremos en 1º de Bac. un libro del: a novela Un escuro rumor tralo silencio.

Só quería despedirme del afectuosamente e dicirlle: Isídro, amigo, que a viaxe che sexa leve!

Podedes ler a nova no seguinte facendo click aquí:

Tamén é interesante unha entrevista que lle fixeron no xornal El progreso hai xa varios anos que podedes ver aquí:

Visita de Xurxo Souto

Durante a 1ª avaliación do presente curso tivemos a sorte de podermos contar coa presenza no noso centro do escritor Xurxo Souto, que nos falou da música galega. Participou o alumnado de todos os cursos e a cousa estivo movidiña! E supoño que interesante.
Xurxo despregou unha importante enerxía ante os rapaces, falou, cantou, puxo vídeos e moveuse sen parar case. O malo é que aínda así pesaban dúas horas seguidas facendo a actividade.

Ao final puidemos falar un pouco con el e fixemos algunhas fotos.

Letras Galegas 2017

Durante o pasado curso o alumnado de ESO celebrou as Letras Galegas lendo contos de Vento Ferido de Carlos Casares e facendo murais sobre o autor homenaxeado. Velaí algúns deles:

Samaín 2017

Isto vai decaendo! E é mágoa! Custou que o alumnado participase e aportase cabazas decoradas. Finalmente, grazas a uns poucos e á vontade dos profesores logramos argallar unha actividade atraente de animación á lectura e de festa sorpresa. Aproveitamos para contar historias do pobo de medo e tamén introducimos literatura culta. A ambientación na Biblioteca quedou moi aparente. Gustoulles; sentíronse agasallados e interesados e pasárono ben. Estes de sempre que todo o queren saber dicían: "E de quen foi a idea? "

Pola Biblioteca foi pasando o alumnado dos diferentes cursos para ler. As lecturas foron seleccionadas polo Equipo de Dinamización Lingüística do centro.
 Vou colgar algunhas desas historias, as contadas e as lidas ao ou por alumnado de 1º de Bac., e tamén algunha foto ilustrando sobre o que foi a actividade.

Hai un anos (nos 90), recollín algunhas historias contadas por xente de distintos lugares de Sarria para a miña tese de licenciatura e entre eleas seleccionei as que tiñan que ver coa temática do medo para compartilas co alumnado.

Comezamos por unha de "ánimas".

A avoa Mercedes, que en paz descanse, contábame que a unha veciña de Pape (Sarria), desde que lle morreu o pai, pasou unha tempada aparecéndosellle a súa ánima no horto da casa ao pé dun chanteiro das verzas. Un día díxolle que para el deixar de andar en pena, tiña que ir á parroquia e darlle unhas misas ao cura. En canto lle dixeron as misas, deixou de aparecerse.
E a miña avoa críao ao pé da letra!

E agora vai unha de "bruxas".

O meu tío avó Lisardo, o pobre xa vai na gloria, contoume que un home do seu lugar (Perros, Sarria) viña unha noite ás tantas para a casa, pois estivera de matanza na casa da irmá e, ao volver para a casa, viu as bruxas.
Ao día seguinte apareceu todo arrabuñado tirado nun camiño.
Preguntáronlle que lle pasara e el dixo que estivera toda a noite pelexando coas bruxas.
O que paou en realidade foi que bebera algo de coñac de máis. No camiño enganchou nas silvas e botouse a golpes a elas.
Pero, -di meu tío-, non sei se hai bruxas ou non, pero desde que veu a luz eléctrica, estas desapareceron. Por se acaso, aí vai unha forma de escorrentalas:
Hai que botar un pouco leite no forno cando está roxo para coce-lo pan e logo pasarlle un restrelo de amañar o liño. Ao día seguinte, aparece a bruxa coa cara toda arrabuñada.

Finalmente, unha de "mortos".

A miña veciña Lola de Melle, que en gloria estea, era unha muller moi disposta e moi afable. Un día contoume como eran antes os velorios. Dicía que ela non tiña medo a andar de noite polos camiños, a non ser que houbera morto na parroquia.
Un día morreu un veciño do lugar, e, cando morría alguén os veciños pasaban a noite enteira velándoo, rezando e acompañando a familia, contando historias e mesmo comendo algo cando lles daba a fame.
Nisto, estando todos en silencio arredor do cadáver, o morto levantou unha perna. A xente morría de medo!
- Que pasou?
Resulta que daquela nas casas os pisos eran de madeira e estarían vellos. Cando alguén pisou unha táboa, o piso estremeceuse e ... o morto ergueu a perna. As pernas tíñanllas atadas cun cordón (os mortos amortallábanos na casa os da familia e os achegados); soltouse  e ..., velaí a explicación.


Podedes buscar en Internet outras historias de medo da literatura oral como A moza da curva ou sobre tráfico de órganos nos bazares chineses. Son lendas urbanas actuais que atoparedes en Galicia encantada.

O alumnado leu os seguintes textoa:

a) "Eu ben vin estar o moucho", de Rosalía de Castro

Eu ben vin estar o moucho
enriba daquel penedo.
¡Non che teño medo, moucho;
moucho, non che teño medo!

Unha noite, noite negra
como os pesares que eu teño,
noite filla das sombrisas
alas que estenden os medos;
hora en que cantan os galos,
hora en que xemen os ventos;
en que as meigas bailan, bailan,
xuntas co demo primeiro,
arrincando verdes robres,
portas e tellas fendendo,
todas de branco vestidas,
tendido-los brancos pelos
contra quen os cans oubean
agoirando triste enterro;
cando relumbrar se miran
antre os toxales espesos,
cal encendidas candeas
ollos de lobo famento;
e os ramallaxes dos montes
antre si murmuran quedos,
e as follas secas que espallan
os aires da noite inquietos,
en remuíños se xuntan
con longo estremecemento,
indo camiño da igrexa,
soia cos meus pensamentos,
cabo da fonte da Virxe,
pretiño do cimeterio,
dempois de sentir un sopro
que me deixou sin alento,
eu ben vin estar o moucho
enriba daquel penedo.

Arrepuiñadas todas
as carnes se me puñeron,
e os cabelos no curuto
fóronse erguendo direitos;
gotas de sudor corrían
a fío polo meu peito,
e trembaba como tremban
as augas cando fai vento,
na pía da fonte nova,
que sempre está revertendo.
Aquel moucho alí ficando,
cal si fose o mesmo demo,
fito a fito me miraba
cos seus ollos rapiñeiros,
que coidei que me roubaban
non máis que de lonxe velos.
De lume me paresían
e que me queimaron penso;
penso que eran tizós roxos
da fogueira dos infernos,
que polas niñas me entraron
hastra o corazón dereitos.
En el remorsos había
de amoriños pecadentos ...
¡Ai, quen ten deses amores,
non pode achar bon sosiego!

Chovía si Dios ten auga,
ventaba en todo-los ventos,
e ensarrapicada toda
a camiñar non me atrevo;
que o moucho, fita que fita,
me aspera naquel penedo;
mais acordeime da Virxe
que sempre conmigo levo;
résolle un Ave-María,
e cobrando novo alento,
como os paxaros do mare,
nadando paso o regueiro,
corro a enriba do valado,
brinco en baixo do portelo,
e dende alí berro entonces
con cantas forzas eu teño:
¡Non che teño medo, moucho;
moucho, non che teño medo!

Cólgovos un vídeo dese poema que fixeron uns rapaces de instituto.

b) Sobre a morte de Bieito, de Rafael Dieste.

Foi preto do camposanto cando eu sentín buligar dentro da caixa ao pobre Bieito. (Dos catro levadores do cadaleito eu era un).Sentino ou foi aprehensión miña? Entón non podería aseguralo. Foi un rebulir tan maino!....

Como a teimosa puvulla que rilla, rilla na noite, rilla desde entón no meu maxín afervoado aquel mainiño rebulir. Pero é que eu, meus amigos, non tiña seguranza e, pola tanto -comprendede, escoitade- polo tanto non podía , non debía dicir nada.

Imaxinade nun intre que eu dixese:
- O Bieito vai vivo.

Todas as testas dos velliños que portaban os cirios ergueríanse nun babeco aglaio. Tosos os pícaros que viñan estendendo a palma da man baixo o pingotear da cera, virían en remuíño arredor meu.
Apiñaríanse as mulleres a carón do cadaleito. Escorregaría por todos os beizos un murmurio arrepiado, insólito:
- O Bieito vai vivo, o Bieito vai vivo...!

Calaría o lamento da nai e das irmás, e axiña tamén , desacompasándose, a grave marcha que xemía nos bronces da charanga. E eu sería o gran revelador, o salvador, eixe de todos os asombros e de todas as gratitudes. E o sol na miña face cobraría unha importancia imprevista.

Ah! E se entón, ao ser aberto o cadaleito, a miña sospeita resultaba falsa? Todo aquel magnoiasombro viraríase inconmensurable e macabro ridículo. Toda a arelante gratitude da nai e das irmás tornaríase despeito.(...) Comprendedes? Por iso non dixen nada.

Houbo un intre en que case me decidín. Dirixinme ao da miña banda e, acubilllando a pregunta nun sorriso de retrouso deslicei:
- E se o Bieito fose vivo?
O outro riu picaramente coma quen di: "Que ocorrencias temos" e eu amplifiquei adrede o meu falso sorriso de retrouso.

Tamén me vin a rentes de dicilo no camposanto, cando xa o crego requeneaba.
"Cando o crego remate", pensei. Mais o crego acabou, e a caixa baixou á cova sen que eu puidese dicir nada.

Cando o primeiro cadullo de terra, bicado por un neno, petou dentro nas táboas do ataúde, subíronme ata a gorxa as verbas salvadoras... Estiveron a punto de xurdiren. mais entón acudiu novamente ao meu maxín a case seguranzza do arrepiante ridículo, da rabia da familia defraudada se o Bieito se atopaba morto e ben morto. Ademais o dicilo tan tarde acrecentaba o absurdo desorbitadamente. Como xustificar non o ter dito antes?Xa sei, xa sei, sempre se pode un explicar! E se tivese morto despois de o sentir eu remexerse, como quizais puidese adiviñarse por algún sinal? Un crime, si, un crime o me ter calado! Oíde xa o rebumbio da xente ...

- Pediu auxilio e non llo deron, malpocado!...
- El sentía chorar, quíxose erguer, non puido ...
- Morreu de espanto, saltoulle o corazón ao se sentir decer na cova...
- Velaí o tendes, coa cara torta do esforzo!
- E ese que o sabía, tan campante, aí a sorrir coma un pallaso!
- É parvo ou que?

Todo o día, meus amigos, andei tolo de remorsos. Vía ao pobre Bieito grafiñando as táboas nese espanto absoluto, máis alá de todo consolo e de toda conformidade, dos enterrados en vida. Chegoume a parecer que todos lían nos meus ollos adurmiñados e lonxanos a obsesión do delito.

E alá pola alta noite- non o puiden evitar- funme camiño do camposanto, coa solapa subida, ao arrimo dos muros.
Cheguei. O cerco por unha banda era baixiño; unhas pedras mal postas, apreixadas por hedras e silveiras. Paseino e fun dereito ao sitio... Deiteime no chan,  apliquei a orella, e axiña o que oín xeoume o sangue. No seo da terra unhas unllas desesperadas rabuñaban nas táboas. Rabuñaban? Non sei, non sei. Alí preto había un sacho... Ía xa cara el cando fiquei suspenso. Polo camiño que pasa a rentes do camposanto sentíanse pasadas e rumor de fala. Viña xente. Entonces si que sería absurda, tola, a miña presencia alí, daquelas horas e cun sacho na man.
Ía dicir que o deixara enterrrar sabendo que estaba vivo?

E fuxín coa solapa subida, pegándome aos muros. A lúa era chea e os cans latricaban lonxe.

Sobre este conto hai unha curtametraxe que vos deixo aquí.

Tamén vou poñer unhas fotos das cabazas que nos axudaron a crear ambiente. Aí a tedes-